Thomas Müntzer en de Duitse Boerenoorlog (1525)

In 2025 was het vijfhonderd jaar geleden dat prediker en leider van de Duitse boerenopstand, Thomas Müntzer (1489-1525), werd onthoofd. Op de drempel van het kapitalisme speelde religie een belangrijke rol in de zelforganisatie van onderaf. Rob Gerretsen staat stil bij zijn erfenis.
20 januari 2026

Als revolutionaire inspirator van de opstandige Duitse boeren werd Müntzer na een marteling onthoofd in het bijzijn van de hoge adel. Zijn hoofd werd, naar oud gebruik, op een paal gespietst. De slecht bewapende en zwak geleide legers van de boeren, die tot 300.000 man op de been brachten, werden bij Frankenhausen door de legers van de adel en de kerk vernietigend verslagen.

De Duitse prinsen (luthers en katholiek) konden beschikken over goed bewapende en ervaren huursoldaten. Daarbij werden misschien 100.000 boeren gedood. Velen raakten gewond of werden gemarteld. Alleen in Tirol ging de strijd nog door tot 1527. Maar de strijd van de boeren en de ideeën van Müntzer bleven nog lange tijd een bron van inspiratie. Het was niet voor niets dat Friedrich Engels er een boek aan wijdde vlak na de revoluties van 1848-1849. Engels benadrukte vooral het utopische karakter van de strijd van Müntzer en de boeren.

Geschiedenis van verzet

In het begin van de zestiende eeuw kwamen verschillende dingen samen met de opkomst van de Reformatie en de boekdrukkunst, met Maarten Luther, en alle sociaaleconomische, demografische ontwikkelingen die daaraan ten grondslag lagen. De sociale bewegingen hadden in de eeuw ervoor al een voorloper gehad in de hussieten in de Bohemen. De boeren waren massaal in opstand gekomen tegen de toenemende armoede en uitbuiting door de grote grondbezitters van de adel, de prinsen en de kerkelijke orden.

De Duitse boeren waren niet de eersten die in opstand kwamen. Ook in de Middeleeuwen vonden er boerenopstanden plaats. In 1489 waren boeren in Bretagne in opstand gekomen, in 1492 in de Savoie en in 1514 op grote schaal in Hongarije. En er waren meer opstanden in Europa in die tijd, waarin niet alleen mannen een rol speelden, maar waarin ook vrouwen hun rol opeisten. Tegenstanders van de boeren waren niet alleen de feodale prinsen, de kerk, de adel en andere grootgrondbezitters, maar ook bijvoorbeeld de bankiersfamilie de Fuggers, een van de rijkste families uit de geschiedenis. Het zou ook zeker niet het laatste boerenverzet zijn – zie alleen al het verzet van de boeren aan het begin van de Franse Revolutie in 1789. In sommige gevallen sloot soms ook een gedeelte van de stedelijke onderklasse aan.

Religie

Om de strijd en de opvattingen en eisen van de Duitse boeren en hun leiders te begrijpen, is het van belang om te weten dat die noodzakelijkerwijs in die tijd in religieuze of bijbelse termen geformuleerd werden. In de tijd van de Reformatie tegen de paus en de katholieke kerk en dus de oude machten, gold dat nog sterker.

Müntzer, oorspronkelijk een aanhanger van Luther, was niet de enige ideoloog en inspirator van de Duitse boeren. In maart 1525 had Sebastian Lotzer al de eisen en het programma van de boeren in het Duits opgeschreven en gepubliceerd onder de titel Twaalf artikelen van de boeren. Dankzij de uitvinding van de drukpers konden er vele edities en tienduizenden exemplaren van verspreid worden. De boeren wilden af van hun lijfeigenschap en alle vormen van onderdrukking en uitbuiting die daarmee samenhingen. En ze wilden een eind aan het geweld van de hoge heren.

Maar de boeren zochten meer naar een akkoord met de machthebbers dan naar een totale omverwerping van de macht. Zij accepteerden een deel van het private eigendom en de autoriteit van de machthebbers. Ze stelden ook eisen als gekozen pastoors. Al hun eisen moesten in overeenstemming zijn met de Bijbel, waaruit zij citeerden. Andersom citeerden de machthebbers graag de apostel Paulus dat verzet tegen de heersende orde tegen de wil van God inging. Wie dat ook deed was Luther, die zich fel en smerig verzette tegen de boeren en tegen Müntzer, uiteraard tot teleurstelling van een deel van de boeren. Luther uitte zijn kritiek op de boeren in zeer agressieve bewoordingen. Müntzer, die de boeren opriep om zich te bewapenen, sloot daarmee juist aan bij het evangelie van Mattheüs.

In een nieuw boek probeert Andrew Drummond meer duidelijkheid te geven over biografische gegevens zoals waar en wanneer Müntzer werd geboren en uit wat voor familie hij kwam. Hij kreeg een theologische opleiding en werd priester, maar hij keerde zich tegen ‘de hoer van Babylon’, de paus en de kerk van Rome. Maar ook tegen de machthebbers in Duitsland. Müntzer studeerde onder andere aan de universiteit van Leipzig en Frankfurt an der Oder. Hij reisde rond, gaf les, predikte en publiceerde.

In februari 1525 namen Müntzer en zijn groep de macht over in Mühlhausen en als radicale revolutionairen sloten zij aan bij de opstand van de boeren. Müntzer veroordeelde de macht van de rijken en de medeplichtigheid van Luther. Net als de wederdopers pleitte hij voor de doop op volwassen leeftijd. Veel wederdopers vonden hun inspiratie bij Müntzer. Müntzer is een van de vele revolutionaire figuren uit de geschiedenis die socialisten van nu kunnen blijven inspireren.

Boeken die op leeslinks.nl te vinden zijn over Müntzer en de boerenopstand