Revolutionaire vergeving als middel tot verandering van dader, slachtoffer en maatschappij
Spijtoptanten of daders die vragen om vergeving, we horen er vaak over. Denk hierbij aan Donald Pols, de voormalig Milieudefensie-directeur die aan de slag ging bij Tata Steel, maar door zijn pro-Apartheidsverleden na één dag werd ontslagen. Een ander voorbeeld is acteur Thijs Römer. Römer, veroordeeld vanwege online zedenmisbruik van minderjarige meisjes en het verwerven van kinderporno, trad onlangs na het uitzitten van zijn straf op in een solovoorstelling. Dit leidde tot groot ongenoegen bij de feministische actiegroep Dolle Mina, die Römer verweet nog geen schadevergoeding betaald te hebben aan zijn slachtoffers en hem erop aandrong in behandeling te gaan en blijven en de slachtoffers met rust te laten.
Maar het gaat niet alleen over individuen. De Nederlandse regering bood onlangs excuses aan de Molukse gemeenschap in Nederland aan. Eerder verontschuldigde de staat zich voor de koloniale oorlog tegen Indonesië en bood het excuses aan voor het slavernijverleden. Maar wat moeten we ermee als revolutionair socialisten?
Renton trad eerder naar voren naar aanleiding van het toedekken van een verkrachtingszaak door de Britse Socialist Workers Party (SWP). Hij verliet de partij, meldde zich aan bij de organisatie Revolutionary Socialism in the 21st Century (rs21) en besloot een boek te wijden aan het onderwerp vergeven, slachtoffers en daden, historische voorbeelden en inspiratiebronnen. Het resultaat is een boek dat niet af is en ook niet af kan zijn.
Abolitionisme
Revolutionary Forgiveness stelt dat links betekenisvolle alternatieven moet ontwikkelen voor het strafsysteem en dat een van de mogelijkheden daartoe schuilt in revolutionaire vergeving. Voor Renton is dat meer dan slechts een moreel streven naar grootmoedigheid; het is een politieke en ethische praktijk waarbij daders van maatschappelijk wangedrag pas vergeving krijgen nadat de sociale verhoudingen die dit leed mogelijk maakten, zijn getransformeerd of in het proces van transformatie verkeren. Pas dan beschikken slachtoffers over de maatschappelijke macht die nodig is om er bewust voor te kiezen de daders te vergeven, waardoor beiden volledig in de samenleving kunnen re-integreren.
Volgens de zwarte Amerikaanse socialistisch feminist Angela Davis berust abolitionisme op het radicale idee dat instellingen zoals de politie, de rechtbanken en de gevangenissen geen op zichzelf staande problemen vormen die kunnen worden opgelost door enkel hun meest schadelijke en gewelddadige aspecten te hervormen. Deze repressieve staatsinstellingen zijn inherent verbonden met het kapitalisme en kunnen daarom alleen worden opgeheven door een volledige revolutionaire transformatie van de samenleving. Alleen via een dergelijk proces van fundamentele maatschappelijke verandering kunnen werkelijke alternatieven voor bestraffende en opsluitende vormen van rechtspraak tot stand komen.
Zo ontstaan er nieuwe onderlinge verhoudingen en sociale organisatievormen, en beginnen kwalitatief andere, alternatieve toekomstbeelden zich af te tekenen. In die zin is abolitionisme zowel een vorm van negatief verzet tegen de huidige onderdrukkende en uitbuitende verhoudingen als een positieve prefiguratieve kracht die de horizon kan verbreden van hoe een toekomstige samenleving eruit zou kunnen zien.
Ook in Nederland kennen we vooraanstaande abolitionisten. Een daarvan is de Nederlandse anarcho-socialist, vrijdenker en jurist Clara Meijer Wichmann (1885-1922). Zij richtte in 1919 het Comité van actie tegen de bestaande opvattingen omtrent Misdaad en Straf op. Ze was voorstander van uitbanning van het strafrecht als manier om recht te doen (abolitionisme). Ook op andere gebieden zoals de libertaire (anarchistische), anarcho-socialistische arbeidersbeweging, de antimilitaristische beweging en de vrouwenbeweging was Wichmann vooral door middel van publicaties actief.
Sociale rechtvaardigheid
Het verbinden van vergeving met sociale rechtvaardigheid reikt verder dan individuele verantwoordelijkheid. Zoals Renton echter benadrukt, vormt het nemen van verantwoordelijkheid door de dader voor het aangerichte leed een integraal onderdeel van revolutionaire vergeving. Rechtvaardigheid op individueel niveau is direct verbonden met revolutionaire transformatie, de volledige herstructurering van alle maatschappelijke verhoudingen en de oprichting van nieuwe revolutionaire instituties.
Belangrijk is echter dat Renton niet wil wachten tot na de revolutie. Integendeel, hij stelt dat alternatieve en werkelijk democratische manieren om met sociaal onrecht om te gaan, reeds in het heden ontwikkeld kunnen – en moeten – worden, in samenhang met het verzet tegen kapitalistische uitbuiting en onderdrukking.
Door middel van prefiguratieve politiek vanuit een revolutionair perspectief, kunnen mensen nieuwe manieren ontwikkelen om zich tot elkaar en tot de wereld te verhouden. Revolutionaire transformatie komt tot stand door wat Renton ‘concrete utopische praktijken’ noemt. Door deel te nemen aan politieke bewegingen worden mensen zich bewust van hun eigen collectieve kracht. Gaandeweg creëren ze zo nieuwe vormen van democratische organisatie, revolutionaire infrastructuur en politieke instellingen. Zo ziet het socialisme van onderaf eruit, precies zoals Karl Marx bedoelde.
Verzoeningscommissie
Als concreet historisch voorbeeld bespreekt Renton de Waarheids- en Verzoeningscommissie in Zuid-Afrika: een poging om op het enorme maatschappelijke leed van de apartheid te reageren door middel van verantwoording en vergeving. Degenen die betrokken waren bij de misdaden van de apartheidsstaat gingen in gesprek met slachtoffers en luisterden naar hun verhalen over het ondervonden leed.
De commissie riep daders op zich te melden en moedigde slachtoffers aan tot vergeving. Dit maakte deel uit van het proces om een staat na de apartheid op te bouwen, gestoeld op een democratie waarin alle bevolkingsgroepen gelijkwaardig zijn. Renton stelt echter vast: ‘Het is een verhaal over wat er gebeurt wanneer je een volk vraagt te vergeven, zonder het in ruil daarvoor de sociale revolutie te gunnen die – door haar zege – de bittere nasmaak zou kunnen verzachten van het zien hoe daders vrijuit gaan’.
Renton toont aan dat dit proces werd belemmerd omdat de staat slachtoffers aanspoorde hun onderdrukkers te vergeven zonder hun de werkelijke sociale gelijkheid te bieden die nodig was om zelf de voorwaarden te kunnen bepalen. Hoewel de staat na de apartheid formele gelijkheid heeft ingevoerd, blijft Zuid-Afrika ondanks de formele gelijkheid een klassenmaatschappij en dus gesegregeerd langs lijnen van klasse en bevolkingsgroep.
Conclusie
Marx beschouwde, zoals Renton aanhaalt, politieke experimenten met nieuwe manieren om de maatschappelijke levensactiviteit te organiseren als een essentieel onderdeel van het revolutionaire proces. Marx, die kritisch stond tegenover de utopisch socialisten van zijn tijd – die een ideale samenleving probeerden te creëren op basis van een vooropgezet toekomstbeeld – stelt in De burgeroorlog in Frankrijk (1871) dat de arbeidersklasse haar eigen emancipatie zelf ‘tot stand moet brengen’. Dit vereist dat zij ‘lange strijd doorstaat en een reeks historische processen doormaakt, waarbij zowel de omstandigheden als de mensen worden getransformeerd’. Voor Renton, net als voor Marx, is revolutie geen eenmalige gebeurtenis maar permanent. Het is een voortdurend en niet-lineair proces dat politieke experimenten, nederlagen en de ontdekking van nieuwe praktijken onderweg omvat.
Een ander concreet voorbeeld dat Renton behandelt is de mishandeling van Eleanor, Marx jongste dochter, door de socialist en partner Edward Aveling. Eleanor Marx, die te maken had met een patroon van emotionele mishandeling, vergaf Aveling telkens weer, maar bleef vasthouden aan hun relatie. Haar vergeving stelde haar echter niet in staat het verleden achter zich te laten. Integendeel, ze bleef gevangen in een situatie van ongelijke machtsverhoudingen en misbruik.
Op 31 maart 1898 maakte Eleanor Marx een einde aan haar leven door middel van cyanide. Volgens alle biografen van Marx was Aveling ‘weliswaar de feitelijke, maar niet de directe oorzaak van haar dood.’ Hoewel Aveling haar volgens de meeste lezingen niet heeft vermoord, droeg hij wel schuld aan haar zelfdoding.
Eleanor Marx heeft nooit gerechtigheid kunnen vinden. Haar dood was het gevolg van een patroon van misbruik waaraan ze niet kon ontsnappen. Haar pogingen om Aveling te vergeven, boden haar geen bescherming. Zonder gerechtigheid is vergeving niet mogelijk. Ondanks Marx’ inspanningen om Aveling te vergeven, had er geen betekenisvol vergevingsproces kunnen plaatsvinden zolang ze zich niet aan de misbruikrelatie had onttrokken en aan haar herstel was begonnen. Maar zover kwam het niet.
Rentons boek over revolutionaire vergeving stemt absoluut tot nadenken over morele kwesties en is zoals gezegd nog niet af. Renton heeft al aangekondigd om binnenkort met een eigen verslag te komen met details rondom de eerdergenoemde SWP-doofpotzaak rond de verkrachting door een leidend lid. Want wie het verleden niet kent en daar geen lessen uit trekt, gaat het heden en de toekomst weerloos tegemoet.
D.K. Renton
Revolutionary Forgiveness. Beyond Moralism, Toward Liberation
Haymarket Books / 312 pagina’s / €23
Foto: Zuidafrikaanse bisschop Desmond Tutu op Schiphol afgehaald door Jan Schipper (l) (Kairos) Door: Bogaerts, Rob / Anefo, Nationaal Archief