ABC van het marxisme: ‘groen kapitalisme’
In het kapitalisme geldt: geld dat vandaag wordt geïnvesteerd, moet morgen méér geld opleveren. Bedrijven moeten dus blijvend winst maken, anders verliezen ze de concurrentiestrijd. Economieën staan daardoor onder druk om te blijven groeien: meer productie, verkoop en consumptie. Zelfs als die groei efficiënter wordt, betekent de logica van voortdurende groei meer energieverbruik, grondstoffen, landgebruik, afval en vervuiling. De natuur blijft onder druk staan en we gaan steeds voorbij ecologische grenzen.
Groene technologie binnen dit systeem van eindeloze groei en winstbejag doet twee dingen tegelijk: de uitstoot per product daalt, maar de totale productie stijgt zo sterk dat de milieudruk hoog blijft of zelfs toeneemt. Efficiëntiewinsten worden deels tenietgedaan door ‘reboundeffecten’: als iets goedkoper of efficiënter wordt, wordt er vaak juist meer van gebruikt.
Fossiele brandstoffen zijn diep verankerd in het kapitalisme. Kolen, olie en gas worden wereldwijd gewonnen, zijn energierijk, makkelijk op te slaan, te vervoeren en te bezitten. Dat heeft geleid tot gigantische investeringen in infrastructuur, zoals mijnen, pijpleidingen en raffinaderijen, en tot politieke systemen die deze bedrijfsbelangen beschermen. Een snelle uitfasering betekent enorme verliezen voor machtige spelers. Het systeem zal dit niet zomaar accepteren.
Daarom wordt hernieuwbare energie vaak slechts als optie toegevoegd in plaats van fossiele energie te vervangen. Tussen 2010 en 2020 is het aandeel hernieuwbare energiebronnen in absolute termen bijna verdubbeld, maar dit kwam bovenop een groeiende fossiele basis: het fossiele verbruik steeg van 410 naar 515 exajoule, waardoor de totale CO2-uitstoot en de druk op de winning toenamen.
Het probleem is niet alleen technisch, maar ook politiek. Niet alleen: ‘Hoe produceren we groen?’, maar ook: ‘Wie bezit en bestuurt de energie?’ Zo steunt ‘groene groei’ in rijke landen vaak op het mondiale Zuiden, waarbij oude koloniale patronen worden herhaald. Voor hoge consumptie én ‘vergroening’ in rijke landen zijn immers grote hoeveelheden mineralen nodig, die dikwijls in het mondiale Zuiden worden gewonnen. Dat leidt tot uitbuiting, slechte arbeidsomstandigheden in fabrieken die ‘groene’ producten maken en gaat ten koste van land.
Zo bevindt ’s werelds grootste zonne-energiecentrale zich nabij Ouarzazate in Marokko. Het gebied van 3.000 hectare is gebouwd op land dat gestolen is van de lokale Amazigh-bevolking. Het idee dat Noord-Afrika een leeg gebied is dat door energiebedrijven kan worden gebruikt in het belang van het Europese kapitalisme, is het zoveelste voorbeeld van kolonialisme.
Tegelijkertijd schuiven staten en bedrijven de verantwoordelijkheid voor verduurzaming maar wat graag af op individuen. Een focus op levensstijl leidt echter af van noodzakelijke systeemverandering. De Nederlandse staat startte bijvoorbeeld klimaatcampagnes zoals ‘Iedereen doet wat’ in 2019 en ‘Zet ook de knop om’ in 2023 om mensen te helpen bij het maken van duurzame keuzes in en rond het huis. Onderwijl stoten alleen al de top vier bedrijven met de grootste emissie, waaronder Tata Steel in IJmuiden en Shell in Pernis, ongeveer evenveel CO2 uit als alle Nederlandse huishoudens samen: zeventien megaton per jaar.
We moeten dus voorbij de kapitalistische logica en overstappen op een systeem gebaseerd op democratische planning. Belangrijke beslissingen over energie, productie en infrastructuur moeten het algemeen belang dienen, niet private winst. Het doel moet zijn: menselijke behoeften vervullen binnen ecologische grenzen.
Dat vraagt om krimp in schadelijke sectoren en groei in sectoren die welzijn bevorderen met lage impact, zoals gezondheidszorg, onderwijs en openbaar vervoer. Een gedemocratiseerde wereldeconomie kan landen in het mondiale Zuiden helpen de levensstandaard te verhogen zonder het CO2-intensieve groeimodel te kopiëren.
Zo’n andere wereld is mogelijk. Maar die komt er niet met oppervlakkige veranderingen binnen het systeem. Klimaatverandering en kapitalisme gaan beide over internationale grenzen heen. Klimaatstrijd moet dus gekoppeld worden aan internationale solidariteit, tegen het systeem, en tegen alle andere ellende die het wereldwijd produceert.