John Heartfield: fotomontage als wapen tegen de macht

Geplaatst door redactie socialisme.nu, maandag 28 december 2009, 10:00

Zeventig jaar na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog toont Museum de Fundatie in Zwolle t/m 3 januari 2010 een uitgebreide selectie uit het oeuvre van John Heartfield. Met zijn befaamde fotomontages leverde de politieke kunstenaar harde kritiek op de nazi’s en het kapitalisme. Angela Ettema bezocht de expositie.

John Heartfield is een bij uitstek geëngageerd kunstenaar, die met name bekend is geworden door zijn satirische fotomontages. In de tentoonstelling John Heartfield: Fotografie als wapen ligt de nadruk dan ook volkomen terecht op deze werken. Daarnaast zijn er voorbeelden te zien van boekomslagen, die hij ontwierp voor de uitgeverij Malik.

De expositie biedt ook een interessant kijkje in Heartfields keuken: naast een aantal van de voltooide werken hangen eerder gemaakte foto’s en schetsen, met commentaar van de kunstenaar.

Voor de omslag van Upton Sinclairs roman So macht man dollars (Mountain City) liet hij een aantal mannen op een bouwplaats in palen klimmen. Een foto hiervan gebruikte hij voor een fotomontage waarop mannen in pak in een levensgroot dollarteken klimmen.

De techniek van de fotomontage werd eerder door de dadaïsten voornamelijk gebruikt om te choqueren en te provoceren. Hun doel was slechts uitdrukking te geven aan hun afschuw van de bestaande maatschappij. Heartfield ontwikkelde de techniek echter tot een effectief propagandistisch strijdmiddel. Door bestaande afbeeldingen te combineren in één beeld gaf Heartfield zijn visie weer op actuele maatschappelijke ontwikkelingen.

Met zijn werk voor het tijdschrift Arbeiter Illustrierte Zeitung, dat met een oplage van een half miljoen in 1932 het grootste arbeiderstijdschrift ter wereld was, bereikte Heartfield het grote publiek. Het blad was bedoeld om de dominantie van de burgerlijke pers en het nationaal-socialisme te doorbreken. Heartfield, die als overtuigd marxist de kloof tussen kunstenaar en arbeider wilde overbruggen, speelde hierbij een belangrijke rol.

De schrijver Bertolt Brecht wees er in 1931 op dat fotoreportages in de pers vaak werden gebruikt voor leugenachtige propaganda: ‘Het fototoestel kan net zo goed liegen als de zetmachine.’ Heartfield zette de fotografie in als wapen om deze leugens te ontmaskeren. Voor zijn montages koos Heartfield over het algemeen herkenbare afbeeldingen uit de burgerlijke pers. Die bewerkte hij vervolgens zodanig dat ze een radicaal andere betekenis kregen. Vaak gebruikte hij schaalverschillen en contrasten om de toch al gruwelijke beelden extra impact te geven.

Nazi’s op de hak

De bekendste montages van Heartfield zijn die waarin hij de nazi’s op de hak neemt. Op Der Sinn des Hitlergrüsses stopt een kapitalist een stapel bankbiljetten in de uitgestrekte rechterarm van Hitler. Daarnaast staat Hitlers uitspraak ‘miljoenen staan achter mij’. Zo gebruikt Heartfield de propaganda van de nazi’s om de werkelijkheid erachter duidelijk te maken.

Op een andere montage beeldt hij Hitler uit als marionet van grootindustrieel Thyssen. Hiermee zet hij de nazi’s, die zich presenteerden als partij van de gewone man, te kijk als volksverlakkers en handlangers van het kapitalisme. Minder bekend is Mimikry, waarop Hitler zich door Goebbels een Marx-baard laat aanmeten om de arbeiders doeltreffender te bedriegen. Het is onmogelijk om hierbij niet te denken aan Wilders’ verwijzing naar vadertje Drees.

Voor internationale vrouwendag maakt Heartfield in 1930 een fotomontage van een hoogzwangere vrouw met ernaast het lijk van een gesneuvelde militair. Zo bekritiseert hij de visie van de nazi’s, die vrouwen slechts zien als ‘gedwongen leverancier van menselijk materiaal’. Over de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn maakt Heartfield een spottend programmaoverzicht, met daarin sporten als bijlzwaaien en koppen rollen, met ‘afsluitend grandioos artillerievuurwerk’.

Een van de gruwelijkste fotomontages is Das ist das Heil, das sie bringen. Hierin laat Heartfield de gevolgen van de Hitler-groet zien: de vijf uitgestrekte vingers lopen uit in bommenwerpers. Onder in beeld zien we dode kinderen liggen. Ernaast citeert Heartfield cynisch een racistisch artikel over het nut van luchtbombardementen als middel om ongewenste elementen in dichtbevolkte wijken te elimineren.

Hoewel ze meer dan zeventig jaar geleden gemaakt zijn en technieken voor het bewerken van foto’s zich sindsdien enorm ontwikkeld hebben, blijven Heartfields montages van een hoge kwaliteit en maakt zijn werk nog steeds indruk.

Meer informatie over de expositie (die t/m 3 januari 2010 loopt) vind je op de site van het museum: www.museumdefundatie.nl

Tags: , , .

overig nieuws:

⇒ oudere artikelen

bij dit artikel:

pagina afdrukken

 

zoeken:

agenda:

⇒ meer data

nu te koop:

One Solution Revolution

One Solution Revolution! Bestel hier voor maar: los € 2,- / per post € 3,-!

schrijf je in voor onze nieuwsbrief:

* = verplicht veld

actuele thema's:

⇒ meer thema's

meer nieuws in de socialist van februari:

De Socialist van februari is uit! Drie maanden op proef voor maar € 3,-!

socialisme.nu - internationale socialisten - colofon
op de inhoud van deze website is een creative commons-licentie [by-nc-sa] van toepassing. cms: wordpress