Darwins onttroning van God

Geplaatst door redactie socialisme.nu, woensdag 30 december 2009, 10:00

Tweehonderd jaar na zijn geboorte is het debat over Charles Darwins erfenis opnieuw opgelaaid. De kritiek op zijn evolutietheorie, samengevat in On the Origin of Species by Means of Natural Selection, komt vooral uit rechts religieuze hoek, maar ook van delen van links. Mark Kilian stelt dat zowel tegenstanders als sommige ‘aanhangers’ de centrale inhoud van The Origin negeren.

De bouwer van een replica van de Ark van Noach greep het Darwinjaar aan om een brochure over de ‘scheppingstheorie’ landelijk te verspreiden. Dit zogenaamde creationisme heeft in sommige staten van de VS lessen over biologie aangelengd met godsdienst. Een subtielere variant propageert EO-presentator Andries Knevel, die zegt al jaren te geloven in evolutie, maar wel één geleid door God. Dit is het centrale idee van de stroming Intelligent Design. Die beweert dat het leven op aarde zo complex is, dat dit nooit kan zijn ontstaan en zich hebben ontwikkeld, zonder een intelligente ontwerper.

Sociaal-darwinisme

Maar ook sommige linkse mensen bestrijden de evolutietheorie. Zij zien Darwin als de initiator van het sociaal-darwinisme, dat racisme en imperialistische overheersing rechtvaardigt en heeft geleid tot de Holocaust. Dit is echter onjuist. De bekende term survival of the fittest is bedacht door de rechtse socioloog Herbert Spencer, voordat The Origin werd gepubliceerd. Darwin, schrijven Adrian Desmond en James Moore in hun biografie, was juist geschokt door zijn ervaring met de slavernij in Zuid-Amerika tijdens zijn vijf jaar durende reis met de Beagle. In zijn notitieboeken valt Darwin de heersende ideologie aan: ‘Willen de slavenhouders de zwarte mens niet tot een andere soort maken? Vanuit onze oorsprong in één gezamenlijke voorouder zouden we allemaal verbonden kunnen zijn.’

Wie de echte waarde van Darwin wil begrijpen, moet zijn argumenten in de goede context plaatsen. Volgens de creationisten is de aarde zesduizend jaar oud, gemaakt in zes dagen. God heeft volgens hen alle bestaande plant- en diersoorten afzonderlijk gemaakt. Door biologisch en vooral geologisch onderzoek brokkelde dit idee in de negentiende eeuw af.

In zijn standaardwerk Principles of Geology (1830-33) toont de geoloog Lyell dat processen zoals de werking van water en wind de sedimentgesteenten kunnen verklaren. De enorme dikte van dit soort afzettingen, vol fossielen van vooral uitgestorven soorten, confronteert natuurwetenschappers met een radicaal nieuw idee: het bestaan van Deep Time, een geschiedenis van de aarde met duizelingwekkende duur. Er zijn dan nog geen methoden om gesteenten echt te dateren. Pas de afgelopen vijftig jaar blijkt dat de oudste gesteenten 4,5 miljard jaar oud zijn, en het oudst bekende leven 3,5 miljard jaar. Naarmate de gesteenten jonger worden, worden de soorten complexer. Maar hoe ontstaan de soorten?

Hier slaagt Darwin waar eerdere evolutietheorieën hebben gefaald, met het idee van natuurlijke selectie. In The Origin verdedigt hij drie centrale punten, die hij verbindt aan andere biologische en geologische kennis. Het eerste is, dat ‘veel meer individuen van elke soort worden geboren, dan mogelijkerwijs kunnen overleven. Daardoor is er een frequent terugkerende strijd om het bestaan.’

Ten tweede zijn, binnen een soort, de individuen niet identiek zoals klonen, maar verschillen ze in kleine mate van elkaar. Deze variaties kunnen worden overgeërfd. Ten derde geldt voor sommige variaties in een bepaalde omgeving dat ‘het nageslacht dus ook een betere kans zal hebben om te overleven. (...) Ik heb dit principe, waardoor elke geringe variatie, indien nuttig, wordt behouden, de naam gegeven van natuurlijke selectie’, aldus Darwin.

Dat individuen evolueren, komt dus niet door een plan, maar door toeval. De variatie is willekeurig, en de selectie is achteraf. Vooral dat de mens deels door toeval is ontstaan, is een probleem voor religieus rechts. Dat negeert dat van bekende ‘ontwerpen’ uit de geologische geschiedenis letterlijk 99,9 procent is ‘afgekeurd’ – inclusief de dinosauriërs en de Neanderthaler. Dit is geen sterk argument voor een alwetende schepper of een ‘intelligente’ ontwerper.

Het ‘zelfzuchtige’ gen

In The Origin beantwoordt Darwin de meeste kritiek helder en uitgebreid. Maar ook zogenaamde darwinisten verdienen een kritische blik. Richard Dawkins bijvoorbeeld, met zijn idee van het ‘zelfzuchtige’ gen, ziet genen als de bestuurders van organismen. Hij reduceert plant, dier en mens tot ‘overlevingsmachine’ voor hun DNA.

Dit is een misvatting van evolutie. Darwins visie is geen simpel recept. Hij beschrijft een voortdurende interactie tussen verschillende soorten, met complexe onderlinge relaties, en hun veranderende omgeving.

De rol van soorten, bij hun eigen ontwikkeling, is ook niet volledig passief. Herhaaldelijk wijst Darwin op de rol van het niet, of juist wel gebruiken van bepaalde eigenschappen. Zo ontstonden opmerkelijke soorten als hagedissen zonder poten, en dieren die in grotten leven zonder zicht, maar met andere zintuigen. En veel dieren bepalen zelf welke genen ze doorgeven, via seksuele selectie van mannetjes door vrouwtjes. Dit gebeurt op individueel, instinctief niveau, en is niet simpel te reduceren tot een eiwitmolecuul.

In The Origin besteedt Darwin bijna geen aandacht aan de mens, om zijn gehoor niet nodeloos tegen zich te krijgen. Hij publiceert The Descent of Man bijna twintig jaar daarna. Zo is het Friedrich Engels die als eerste het ontstaan van de menselijke soort verklaart. In het pamflet Over de rol van arbeid bij de overgang van aap naar mens beschrijft hij hoe de mens zijn unieke vermogens heeft verworven. De grote sprong vooruit was dat een groep van onze voorouders altijd rechtop ging lopen. Daardoor konden ze met hun handen werktuigen maken en andere arbeid verrichten. En omdat het nodig was om dit collectief te doen, ontwikkelden ze een taal en abstract denkvermogen – zo ook godsdienst. Evolutie verklaart dus het ontstaan van religie – niet omgekeerd.

Ondanks zijn kritiek op Darwin vond Marx The Origin ‘heel belangrijk’. Het diende voor hem ‘als een natuurwetenschappelijke basis voor de klassenstrijd in de maatschappij’. Er zijn dan ook sterke overeenkomsten tussen de twee. Marx vocht in zijn tijd tegen alle heersers, van koning tot kapitalist. Darwin onttroonde God. Hij laat ons zien dat alle variatie en rijkdom van het leven niet voortkomen uit een goddelijk plan, maar uit een ‘blind’ proces van natuurlijke selectie. Zoals Darwin schrijft in de slotparagraaf van The Origin: ‘Er steekt grootsheid in deze visie op het leven.’

Leestips:
Adrian Desmond en James Moore: Darwin: de biografie
Stephen Jay Gould: The Structure of Evolutionary Theory
Darwin online: http://darwin-online.org.uk

Tags: , , .

overig nieuws:

⇒ oudere artikelen

bij dit artikel:

pagina afdrukken

 

zoeken:

agenda:

⇒ meer data

nu te koop:

One Solution Revolution

One Solution Revolution! Bestel hier voor maar: los € 2,- / per post € 3,-!

schrijf je in voor onze nieuwsbrief:

* = verplicht veld

actuele thema's:

⇒ meer thema's

meer nieuws in de socialist van mei:

De Socialist van mei is uit! Drie maanden op proef voor maar € 3,-!

socialisme.nu - internationale socialisten - colofon
op de inhoud van deze website is een creative commons-licentie [by-nc-sa] van toepassing. cms: wordpress